Etički izazovi psihoonkologa

Etika se odnosi na “sagledavanje principa i vrednosti na osnovu kojih odlučujemo šta je ispravno, a šta nije”. Isto tako i u radu sa onkološkim pacijentima, potrebno je imati svest o etičnosti naših stavova, principa i odluka. Onkološki pacijenti u bolnici imaju kontakt pre svega sa lekarima i medicinskim osobljem, pa onda i sa psihoonkologom. Lekari su odgovorni za najadekvatniji postupak prema pacijentu, imajući u vidu njegovo biološko, lično i socijalno stanje, a neki od glavnih etičkih izazova sa kojima se susreću su:

  • Saopštavanje istine o dijagnozi i prognozi bolesti
  • Uzaludnost lečenja
  • Kardiopulmonalna reanimacija
  • Medicinski asistirano samoubistvo i eutanazija.

S druge strane, u zavisnosti od odnosa koji se uspostavi sa pacijentom i važnosti koju psihoonkolog dobije od strane pacijenta, mislimo da su etički izazovi psihoonkologa podjednako bitni i teški.
Psihoonkolozi imaju obavezu da se posebno prema umirućim pacijentima ophode i rade štiteći interes pacijenta u skladu sa zakonom. S obzirom na to da u ovom trenutku ne postoji kodeks psihoonkologa u Srbiji, mislimo da, budući da psihoonkolog nije samostalan u svom radu, već deo medicinskog tima, manje je loše da se drži lekarskog kodeksa, nego da, u nedostatku svog profesionalnog, dela po svom nahođenju.

Etički izazovi psihoonkologa bi se mogli podeliti na dva osnovna dela:

  • odnos prema drugima
  • odnos prema sebi

U odnosu prema drugima, zatičemo psihoonkologa u prilično pravno uređenom sistemu etičkih vrednosti. Razvojem civilizacijske svesti, danas je, pored fizičkog, kažnjivo i bilo kakvo verbalno ugrožavanje drugog pojedinca. S obzirom na to da u odnosu psihoonkolog-pacijent o samoodbrani psihoonkologa govorimo samo u očiglednim slučajevima fizičkog napada od strane pacijenta, sve ostalo loše što može da se izrodi iz tog odnosa, posledica je greške psihoonkologa. Bilo kakva uvreda, nerazumevanje ili negativnost od strane pacijenta, trebalo bi da naiđe na „sunđer“ u vidu psihoonkologa. Ovde je bitno razumeti da je to ono što pravi razliku između dobrog i lošeg psihoonkologa. Takođe, ovo čini bitnu razliku između psihoonkologije i klasične psihoterapije ,jerpsihoterapeut u svojoj praksi koristi iskazane negativnosti pacijenta, često ih ponavljajući ili naglašavajući ne bi li došao do pozadine takvog ispoljavanja. Dorada ovakvih situacija dovodi do spoznaje koja može imati terapeutsko dejstvo na pacijenta. Negativnost kod psihoterapeutskih pacijenata (klijenata) ne dolazi pod pritiskom bolesti već po pravilu od unutrašnjeg kompleksa, te se ona mora istražiti, dok se kod onkološkog pacijenta ona treba razumeti. Navodimo ovo u delu etike, zato što je reč o tome šta je dobro, a šta loše u psihoonkologiji.

Pravo na privatnost spada u sledeći pravno uređeni deo etičkog postupanja psihoonkologa. Pacijent očekuje da se informacije koje deli sa psihoonkologom ne zloupotrebljavaju, odnosno prenose drugima bez njegovog znanja. Kao i u psihoterapiji, i u psihoonkologiji bi se moglo primeniti pravilo da se od ovog prava izuzimaju informacije koje bi svojim obelodanjivanjem mogle sprečiti povredu života. Zakonski se pravo na poverljivost treba prekršiti kada postoje informacije o zlostavljanju deteta, starijih osoba ili o opasnosti za druge ljude, ili kako je to rešeno u Srbiji, takve informacije se otkrivaju drugima samo uz saglasnost datog lica (ili njegovog pravnog zastupnika), izuzev u onim neobičnim okolnostima pod kojima bi neotkrivanje verovatno dovelo do nesumnjive opasnosti po to lice ili po druge.

Pored ovoga, odnos prema drugima postoji i kod odnosa prema porodici pacijenta. Iako je psihoonkologu pacijent na prvom mestu, često je njegova uloga da bude psiholog i članovima porodice obolelog, koji se nazivaju i sekundarnim klijentima Ovde je, verovatno, najbitnije etičko pitanje ono koje se tiče dobrobiti pacijenta, odnosno njegovo pravo da uređuje odnose oko sebe onako kako to želi. Psihoonkolog bi trebalo da uvaži i podrži želju pacijenta po pitanju forme i intenziteta odnosa u porodici.
Unutrašnji etički odnos psihoonkologa je nešto dinamičniji i reklo bi se izazovniji.

Druga formulacija Kantovog kategoričkog imperativa koja glasi „Postupaj tako da čovečnost u svojoj ličnosti kao i ličnosti svakog drugoga nikada ne uzimaš samo kao sredstvo nego uvek i kao svrhu svoga delanja“ – naglašava značaj odnosa prema sebi, čime on postaje jednako etički bitan kao odnos prema drugima Psihoonkolog u svom radu ima takve moralne dileme sa kojima treba sam da se bori. Jedna od glavnih etičkih dilema jeste pitanje: Da li sam dovoljno spreman za posao kojim se bavim? Ovo pitanje bi svaki psihoonkolog trebalo sebi da postavi i odgovori na isto pre početka bavljenja ovim zanimanjem. Postoje stručni radovi i nekoliko udžbenika koji precizno opisuju prirodu posla, tako da ne postoji izgovor u neznanju kada se neko nađe na onkološkom odeljenju ili u palijativnom centru. Ovo nije profesija koja trpi osobe koje su postale psihoonkolozi zato što ih je neko drugi usmerio na to ili zato što druge željene opcije nisu bile ostvarive. Ovo mesto zahteva posvećenu, savesnu i osvešćenu osobu koja se za poziv o kome ovde pišemo sprema svim svojim bićem. Toliko je malo knjiga o psihoonkologiji, reklo bi se ne zbog toga što je reč o mladoj disciplini, već i zato što se psihoonkologija ne samo uči, već se pre svega biva.


* Korišćenje teksta ili dela teksta dozvoljeno je uz jasno navođenje izvora